خبرگزاری مهر، گروه فرهنگ و ادب، مائده سادات مرویان حسینی: ضریح، در سنت معماری و هنر مذهبی شیعه، سازهای است که اطراف مزار قرار میگیرد و در دورههای مختلف با استفاده از هنرهایی مانند خوشنویسی، کتیبهنگاری، فلزکاری، قلمزنی، زرگری، خاتمکاری و طراحی نقوش ساخته و تزیین شده است. این عناصر در کنار هم، بخشی از ویژگیهای هنری و مذهبی ضریح را شکل میدهند. مرقد مطهر امام رضا(ع) در مشهد نیز در طول تاریخ شاهد تغییر و ساخت ضریحهای مختلف بوده است. بر اساس منابع تاریخی، پیش از شکلگیری ضریح به صورت امروزی، صندوقهایی بر فراز مرقد قرار داشته و در دورههای بعد، ضریحهایی با جنس، ساختار و تزیینات متفاوت ساخته و نصب شدهاند. ضریحی که امروز بر مرقد امام رضا(ع) قرار دارد، پنجمین ضریحی است که در دورههای تاریخی مختلف ساخته شده. ضریح پنجم با طراحی محمود فرشچیان، از عناصر مختلفی مانند نقوش اسلیمی، گل و برگ، کتیبههای قرآنی، خوشنویسی و ترکیب طلا و نقره تشکیل شده است. در طراحی آن همچنین از برخی اعداد و نقوش با مضامین مرتبط با باورهای شیعی استفاده شده است. در ادامه این گزارش، به مرور تاریخچه پنج ضریح امام رضا(ع) و روند تغییرات آنها پرداختیم و در ادامه، ساختار، طراحی، کتیبهها، نقوش و هنرهای بهکاررفته در ضریح کنونی را بررسی کردیم.
نخستین ضریح امام رضا (ع) چه شکلی بود و چگونه تغییر کرد؟
ضریح در فرهنگ معماری و هنر مذهبی، سازهای مشبک است که پیرامون مزار شخصیتهای مذهبی قرار میگیرد. ضریح در دورههای مختلف شامل مجموعهای از هنرها و فنون از جمله طراحی، درودگری، نقاشی، کتیبهنگاری، خوشنویسی، حجاری، میناکاری، قلمزنی، زرگری و مرصعکاری بوده است. در مورد مرقد مطهر امام رضا(ع) نیز شکلگیری ضریح کنونی حاصل یک روند تاریخی چندمرحلهای است. بر اساس روایتهای تاریخی، در ابتدا سنگی برای مشخصکردن محل دفن قرار داشته و با گذشت زمان، صندوقی با حجم و ارتفاع بیشتر بر فراز مرقد ساخته شده است. در مرحله بعد، ضریح به عنوان سازهای مشبک پیرامون صندوق و مرقد شکل گرفته.
درباره اولین ضریح قرارگرفته بر مرقد مطهر امام رضا(ع)، در منابع تاریخی روایتهای مختلفی وجود دارد. در برخی منابع ساخت آن را به دوره تیموریان نسبت دادند و برخی دیگر از دوره شاه اسماعیل اول یا شاه عباس اول صفوی نام بردهاند. در حالی که در تعدادی از منابع تاریخی، ساخت این ضریح به دوره شاه طهماسب اول صفوی نسبت داده شده است. بر اساس این روایت، ضریح نخست، در میانه قرن دهم هجری قمری ساخته شده و ساختاری چوبی با تسمههای فلزی و پوشش طلا و نقره داشته است. این ضریح بر روی صندوق چوبی مرقد قرار گرفته بود. البته درباره جنس ضریح نیز اتفاق نظر وجود ندارد. بیشتر منابع آن را چوبی دانستهاند، اما درباره نوع چوب، از شمشاد و صندل نام برده شده و برخی منابع نیز جنس آن را نقره یا فولاد ذکر کردهاند.
ضریح دوم که به «نگیننشان» شهرت دارد، در سال ۱۱۶۰ هجری قمری ساخته و نصب شده است. در برخی منابع، شاهرخ، فرزند رضاقلیمیرزا و از نوادگان نادرشاه افشار، به عنوان واقف این ضریح معرفی شده است. از ویژگیهای این ضریح، میتوان از نگینهایی مانند یاقوت و زمرد در بخشهایی از ساختار آن یاد کرد. اعتمادالسلطنه مشخصات این ضریح را نیز به صورت کامل در نوشته هایش آورده است. او در وصف ضریح دوم می نویسد: «ضریح دوم نیز از فولاد است، ولی در هر گوی آن چهار دانه یاقوت و یک دانه زمرد نصب است که دانهها در ورق طلای ضخیمی نصب شده، مثل نگیندان انگشتر و آن را در روی فولاد ضریح نصب کردهاند، به طوری که طلا از دور نمایان است». همچنین کتیبهای درباره وقف و نصب ضریح بر آن قرار داشته است. این ضریح بعدها در مجموعه ضریحهای قرارگرفته بر مرقد امام رضا(ع) باقی ماند و بخشی از تاریخ تغییر و تحول ساخت ضریح در حرم رضوی را شکل داد.
ضریح سوم، جای خود را به «شیر و شکر» داد
درباره زمان دقیق ساخت و بانی ضریح سوم اطلاعات دقیقی در منابع وجود ندارد. با این حال، وجود این ضریح در دوره فتحعلیشاه قاجار ثبت شده است. یکی از شواهد مربوط به این دوره، درِ مرصعی است که فتحعلیشاه در سال ۱۲۳۳ هجری قمری به آستانه رضوی اهدا کرد و در بخش شرقی ضریح قرار گرفت. به همین دلیل، در برخی نوشتهها، به خاطر ارتباط نام فتحعلیشاه با کتیبه درِ مرصع، از او به عنوان بانی ضریح یاد شده است؛ در حالی که اعتمادالسلطنه این ضریح را فاقد کتیبه دانسته است. بر اساس گزارشهای موجود، ضریح سوم از جنس فولاد بوده و بخشهایی از آن با تزیینات طلا پوشانده شده بود و در قسمت بالایی، سازهای چوبی با پوشش طلا قرار داشت.
سه ضریح در اطراف مرقد امام رضا(ع)، به مدت حدود یک قرن و نیم وجود داشت. این وضعیت تا سال ۱۳۱۱ خورشیدی ادامه داشت؛ زمانی که ضریح چوبی قدیمی به دلیل فرسودگی و همزمان با اجرای عملیات نصب صندوق جدید، از محل برداشته شد. پس از مرمت دو ضریح باقیمانده، آنها در محل قبلی قرار گرفتند و از سال ۱۳۱۱ تا ۱۳۳۸ خورشیدی، دو ضریح وجود داشت؛ ضریح نگیننشان در بخش داخلی و نزدیک به مرقد و ضریح فولادی مربوط به دوره قاجار در بخش بیرونیتر قرار گرفته بود.
ضریح چهارم نیز در سال ۱۳۳۸ خورشیدی ساخته شد و به دلیل استفاده از طلا و نقره با نام «شیر و شکر» شناخته میشود. این ضریح پس از برداشتهشدن ضریح فولادی دوره قاجار و انتقال آن به موزه آستان قدس رضوی، بر روی ضریح نگیننشان قرار گرفت. ضریح فولادی برداشته شد و پس از مرمت بخشهایی از کف و سنگهای اطراف مرقد، ضریح نگیننشان مورد پاکسازی و اصلاح قرار گرفت. سپس چهارچوب ضریح جدید نصب و روکشها، قابها و سقف آن اجرا شد. بر روی سقف داخلی این ضریح نیز کتیبهای شامل یک دوبیتی قرار گرفته که تاریخ آن با محاسبه ابجد، سال ۱۳۷۰ هجری قمری ذکر شده است. ضریح چهارم حدود چهار دهه در حرم رضوی قرار داشت و پس از فرسودهشدن بخشهایی از سازه و روکشهای آن، زمینه ساخت ضریح پنجم فراهم شد.
طراحی محمود فرشچیان در «سیمین و زرین»
ضریح پنجم که با عنوان «ضریح سیمین و زرین» شناخته میشود، بر اساس طرح محمود فرشچیان ساخته شد. طراحی این ضریح پس از بررسی و نظرخواهی از کارشناسان و صاحبنظران انجام گرفت و عملیات ساخت آن از سال ۱۳۷۲ خورشیدی آغاز شد. ساخت ضریح جدید بعد از حدود چهار دهه از نصب ضریح «شیر و شکر» شکل گرفت. در این مدت، بخشهایی از سازه ضریح چهارم دچار فرسودگی شد و روکشهای طلا و نقره آن نیز بر اثر استفاده و تعمیرات متعدد نیازمند جایگزینی شده بود. در نهایت پس از بررسیهای انجامشده، طرح فرشچیان برای ساخت ضریح جدید انتخاب شد.
در ساخت ضریح پنجم از ترکیب فلز، طلا و نقره استفاده شده و همچنین در بخش داخلی و سقف ضریح، به جای پوشش چوبی ضریح پیشین، از خاتمکاری استفاده شده است. دو کتیبه شامل سورههای «یس» و «هل اتی» در اطراف ضریح قرار گرفتهاند. آیات قرآن و اسماء حسنی نیز در بخشهای مختلف ضریح به خط خوشنویسی اجرا شدهاند. در طراحی ضریح پنجم از مجموعهای از نقوش و عناصر هندسی و گیاهی استفاده شده است. در چهار ضلع، گلهای آفتابگردان، شمسه، نقوش اسلیمی و کتیبههای قرآنی از جمله عناصری هستند که در طراحی آن بهکاررفته است که در منابع مرتبط با طراحی ضریح، هر یک دارای ارتباطات نمادین با مفاهیم اسلامی و شیعی معرفی شدهاند. ضریح پنجم همچنین نسبت به ضریح «شیر و شکر» ابعاد بیشتری دارد و بخشهای مختلف آن با ترکیبی از نقوش و تزیینات ایرانی و اسلامی طراحی شده است.
ضریح، زبان انتقال مفاهیم شیعی
طراحی ضریح امام رضا(ع) شامل مجموعهای از نقوش، عناصر هندسی، گیاهی و نوشتاری در کنار یکدیگر است. در این طراحی، کتیبههای موجود در کنار نقشهایی مانند اسلیمی، گل و برگ، شمسه، لچک و ترنج و محراب، ساختار بصری ضریح را شکل دادهاند. یکی از عناصر تکرارشونده در طراحی ضریح، شمسه است. این نقش که در هنر ایرانی و اسلامی سابقه دارد، در تزیینات ضریح نیز به کار رفته و در برخی مطالعات نمادشناسانه، به خورشید و نور و در مواردی به نام پیامبر اسلام(ص) نسبت داده شده است. علاوه بر آن، گلهای آفتابگردان در بخشهایی از لچکیهای ضریح دیده میشوند که در منابع مرتبط با طراحی، با عنوان «شمسالشموس» و جایگاه امام رضا(ع) به عنوان امام هشتم یاد شده است.
نقوش اسلیمی، گل و برگ و لچک و ترنج نیز بخش دیگری از ساختار تزیینی ضریح را تشکیل میدهند. نقش محراب نیز در چهار ضلع ضریح تکرار شده و در رأس محرابها برخی اسامی پروردگار قرار گرفته است. همچنین، اعداد در طراحی ضریح نقش و کاربرد مشخصی دارند. عدد پنج در برخی عناصر به پنج تن آل عبا، عدد هشت به جایگاه امام رضا(ع) به عنوان امام هشتم و عدد چهارده به چهارده معصوم نسبت داده شده است. کتیبهها نیز یکی از عناصر اصلی طراحی هستند. آیات قرآن، اسماء حسنی و عبارتهای مذهبی در بخشهای مختلف ضریح قرار گرفتهاند و در کنار نقشهای گیاهی و هندسی، بخش نوشتاری طراحی را شکل میدهند. سورههای «یس» و «هل اتی» از جمله کتیبههای اصلی ضریح پنجم هستند. انتخاب سوره هل اتی نیز در منابع مرتبط با ضریح، با توجه به جایگاه این سوره در روایتهای مربوط به اهلبیت(ع) توضیح داده شده است. در مجموع، طراحی ضریح پنجم از ترکیب خط، عدد، هندسه، نقوش گیاهی و عناصر معماری شکل گرفته که در آن هر عنصر، علاوه بر کارکرد تزیینی، میتواند مفاهیمی مرتبط با توحید، نبوت، امامت و جایگاه امام رضا(ع) در باور شیعی را منتقل کند.
روایت تاریخ و مفاهیم دینی توسط کتیبههای ضریح
کتیبهها در معماری و هنر مذهبی، بخشی از عناصر تزیینی بنا و سازههای مذهبی را شکل میدهند. در ضریح امام رضا(ع) نیز نوشتهها در کنار نقوش هندسی و گیاهی قرار گرفتند و بخشی از اطلاعات مربوط به باورهای دینی، بانیان و دوره ساخت را در خود جای دادهاند. کتیبههای ضریح را میتوان در چهار گروه شامل کتیبههای دینی، کتیبههای تزیینی، کتیبههای مربوط به بانی و واقف و کتیبههای نمادین دستهبندی کرد. کتیبههای دینی عمدتاً شامل آیات قرآن، نامهای الهی و عبارتهای مذهبی هستند. در ضریح پنجم، سورههای «یس» و «هل اتی» در بخشهایی از بدنه پیرامونی آن قرار گرفتند. استفاده از این آیات، در کنار سایر نوشتههای قرآنی و مذهبی، بخش نوشتاری طراحی ضریح را شکل میدهد. کتیبههای مربوط به بانی و واقف نیز اطلاعاتی درباره سازنده، اهداکننده یا زمان ساخت و نصب برخی از ضریحها ارائه میکنند و از این جهت، در مطالعه تاریخ ضریح اهمیت دارند.
در کنار متنهای قرآنی و اطلاعات تاریخی، کتیبهها با نقوش اسلیمی، گل و برگ و عناصر هندسی وجود دارد. شیوه قرارگیری حروف، نوع خط، قاببندی و ترکیب آن با نقوش، بخشی از طراحی بصری ضریح را تشکیل میدهد. کتیبههای حرم را میتوان بخشی از حافظه تاریخی و فرهنگی آن دانست، چرا که برای زائر، این نوشتهها علاوه بر محتوای مذهبی، روایتهایی از دورههای مختلف ساخت، وقف و تغییرات حرم را نیز در خود دارند. حتی اشعار و عبارتهای فارسی که در بخشهایی از فضای حرم دیده میشوند، بخشی از ارتباط میان ادبیات فارسی و معماری مذهبی را نشان میدهند. در نهایت، در طراحی ضریح ائمه(ع) مجموعهای از نمادها، نقوش، کتیبهها و اشعار به چشم میخورد که کارکرد آنها فقط به جنبههای زیباییشناختی محدود نمیشود. هر یک از این عناصر میتواند بخشی از مفاهیم دینی، عرفانی، تاریخی و فرهنگی را منتقل کند. استفاده از نامهای الهی، آیات قرآن، نام پیامبر(ص) و اهلبیت(ع)، نقوش هندسی و گیاهی و همچنین برخی اعداد، نمونههایی از این عناصر هستند که در ساختار ضریح امام رضا(ع) نیز دیده میشوند. از این جهت، ضریح را میتوان طراحی ضریح را مجموعهای از عناصر نوشتاری دانست که کنار هم قرار گرفتهاند تا مفاهیم مذهبی و فرهنگی را در قالب هنر بیان کنند.
