خبرگزاری مهر، گروه فرهنگ و ادب، مائده سادات مرویان حسینی: شاهنامه فردوسی فقط یک اثر مهم ادبی نیست؛ مجموعهای از داستانها و شخصیتهایی است که بخش مهمی از فرهنگ و ادبیات ایران را شکل دادهاند. داستانهایی مانند رستم، سیاوش و اسفندیار و روایت نبردهای ایران و توران، همچنان برای مخاطبان جذاب هستند و ظرفیت زیادی برای بازخوانی و روایت در قالبهای مختلف دارند. همین ویژگی باعث شده است که شاهنامه، علاوه بر جایگاه ادبی خود، همواره مورد توجه رهبر شهید قرار بگیرد.
ایشان شاهنامه را فقط مجموعهای از داستانهای حماسی نمیدانستند، بلکه در داستانها و شخصیتهای آن ظرفیتهایی برای روایت مفاهیم اخلاقی، انسانی و دینی میدیدند. در داستانهای شاهنامه مفاهیمی مانند عدالتخواهی، حقطلبی، آزادی، وفاداری، ایثار و ایستادگی در برابر ظلم دیده میشود. بسیاری از نبردهای شاهنامه نیز صرفاً یک جنگ نظامی نیستند و میتوان آنها را در مفاهیمی همچون تقابل خیر و شر و حق و باطل و ایستادگی در برابر ظلم بررسی کرد.
رهبر شهید، در دیدار جمعی از اعضای انجمن قلم نیز درباره این تقابل حق و باطل و مجاهدت در راه حق فرمودند: «یک جریانِ گاهی باریک و پنهان و گاهی وسیع، از روح توحید، توکّل، اعتماد به خدا و اعتماد به حق و مجاهدت در راه حق در سرتاسر شاهنامه جاری است». توجه به این مفاهیم در شاهنامه، تنها به خواندن و بازخوانی این اثر محدود نمیشود و داستانها و شخصیتهای آن میتوانند در قالبهای مختلف فرهنگی و هنری نیز روایت شوند.
ایشان نیز در دیدار با جمعی از کارگردانان سینما و تلویزیون، به ظرفیت داستانسرایی در ادبیات ایران و بهویژه آثار فردوسی و مولوی اشاره کرده و فرمودند: «روح داستانسرایی در ایران ضعیف نیست؛ دلیلش هم داستانهای فردوسی و مولوی است». این نگاه نشان میدهد که شاهنامه میتواند علاوه بر جایگاه ادبی خود، منبعی برای خلق و تولید صنایع فرهنگی جدید باشد. در سالهای اخیر، نمونههایی از استفاده از این ظرفیت در محصولات فرهنگی دیده شده است. یکی از نمونههای این تلاش، بازی رومیزی «جان سیاوش» است؛ اثری که گروه «ویرگیم» با اقتباس از داستان سیاوش در شاهنامه طراحی کرده و تلاش کرده تا شخصیتها، روایت و نبردهای این داستان را در قالب یک بازی نقش مخفی گروهی به مخاطبان ارائه کند. برای شناخت بیشتر این اثر و آشنایی با روند طراحی آن، با رضا رحیمی، طراح بازی «جان سیاوش»، به گفتوگو پرداختیم.
* ایده اولیه ساخت بازی «جان سیاوش» چطور شکل گرفت و چه شد که داستان سیاوش شاهنامه را برای طراحی یک بازی رومیزی انتخاب کردید؟
با توجه به علاقه خودم به بازیهای رومیزی گروهی و بازیهای ویدیویی و همچنین مطالعه چندینساله شاهنامه، همیشه جای یک بازی گروهی ایرانی مبتنی بر فرهنگ و اساطیر ایران را خالی میدیدم. با توجه به ظرفیت بالای شاهنامه و داستان سیاوش که یکی از زیباترین داستانهای شاهنامه است، تصمیم به طراحی بازی «جان سیاوش» گرفتم. هدف اصلی «جان سیاوش» آشنا کردن افراد با شاهنامه و فرهنگ ایران و علاقهمند کردن آنها به این حوزه از طریق بازی بود.
* روایت و داستان بازی «جان سیاوش» چقدر به روایت سیاوش در شاهنامه نزدیک است و چه تغییراتی در داستان ایجاد کردید؟ چگونه توانستید شخصیتها و روایت شاهنامه را در ساختار این بازی وارد کنید؟
بازی «جان سیاوش» در شاخه بازیهای نقش مخفی قرار میگیرد که در ایران به اصطلاح به آنها بازیهای مافیایی هم گفته میشود. تقریباً همه این بازیهای نقش مخفی ساختار مشخصی دارند؛ به این صورت که یک تیم بد که تعداد اعضای آن اقلیت است، در مقابل یک تیم خوب قرار میگیرد که تعدادشان بیشتر است و معمولاً میتوان گفت تیم ناآگاه بازی هستند. اما ساختار «جان سیاوش» متفاوت است؛ زیرا این بازی شخصیتمحور و داستانمحور است و مانند بازیهای نقش مخفی دیگر نیست؛ مثلاً در بازیهای معمول مافیا، یک تیم مافیایی در شبهای مختلف افراد را از بازی خارج میکند اما در این بازی چنین ساختاری وجود ندارد. در «جان سیاوش»، شخصیتها دقیقاً شخصیتهای شاهنامه هستند و قابلیتهای آنها نیز بر اساس قابلیتهایی طراحی شده که واقعا در شاهنامه مطرح شده است. بهنوعی شما با آن شخصیت وارد خود داستان میشوید و آن شخصیت را بازی میکنید و همین مسئله باعث میشود بازی با سایر بازیهای نقش مخفی متفاوت باشد. در این بازی، تیم خوب که همان تیم ایران است، برخلاف بسیاری از بازیهای نقش مخفی، ناآگاه نیست. در شاهنامه، سیاوش کشته میشود و پس از آن، ایرانیان برای انتقام اقدام میکنند. اما ما در بازی، این روایت را به شکلی در گذر زمان جابهجا کردیم تا بتوانیم قاتلان سیاوش را از بین ببریم و او را زنده برگردانیم.
داستان «جان سیاوش» تقریباً این است که سیاوش با توجه به اختلافاتی که داشته، به توران میرود و در آنجا زندگی میکند. او با فرنگیس، دختر افراسیاب، ازدواج کرده و زندگی خود را دارد. در داستان شاهنامه، توطئهای از سوی برادر افراسیاب شکل میگیرد که در نهایت باعث کشته شدن سیاوش میشود. پس از آن، کیخسرو، پسر سیاوش، به دنیا میآید و در ادامه، انتقام ایرانیان از تورانیان گرفته میشود. اما ما در اینجا روایت را به گونهای تغییر دادیم. زمانی که قرار است این توطئه اتفاق بیفتد، فرنگیس، همسر سیاوش، از این موضوع مطلع میشود و پیکی به ایران میفرستد. ایرانیان میآیند تا هم تورانیان را شکست دهند و هم بتوانند سیاوش را زنده برگردانند.
از طرف دیگر، تورانیان نیز وارد ماجرا میشوند. افراسیاب از سحر و جادو اطلاع دارد و در داستان شاهنامه نیز با یک جادوگر تورانی مواجه میشویم که میتواند در زمین و آسمان اتفاقاتی ایجاد کند و برف و بوران بر سر سپاه ایران فرود آورد. ما در این بازی نیز همین روایت را داریم. در بازی، ایرانیانی که بر اثر این اتفاق زمینگیر شدهاند، باعث میشوند تورانیان بتوانند به ارتش ایران نفوذ کنند و در ارتش ایران بینظمی ایجاد شود. بازی از همینجا آغاز میشود؛ تعدادی از تورانیان وارد ارتش ایران شدهاند و قرار است اجازه ندهند ارتش ایران منظم شود. از سوی دیگر، سیاوش نیز وارد ارتش ایران شده تا بتواند این نیروها را منظم کند. در نهایت، ایرانیان باید علاوه بر شکست دادن تورانیان، سیاوش را نیز زنده برگردانند. این، کلیت داستان بازی است که از داستانهای مربوط به انتقام ایرانیان پس از مرگ سیاوش در شاهنامه برگرفته شده است. ما همان اتفاقات را در بازی داریم، اما زمان وقوع آنها را جابهجا کردهایم و در طول زمان حرکت کردهایم.
به همین دلیل میگوییم «جان سیاوش» اقتباسی از شاهنامه است؛ یعنی ما از همان داستانها الهام گرفتیم، اما با جابهجایی در خط زمانی، شخصیتها را وارد بازی کردیم تا بازیکنان بتوانند جلوی اتفاقاتی را که قرار است بعداً رخ دهند، بگیرند و مانع وقوع آنها شوند. بازی نیز به این صورت است که در هر نوبت، یک نفر بهعنوان سپهسالار انتخاب میشود. وظیفه سپهسالار این است که با توجه به نبردهایی که پیش روی بازیکنان قرار دارد، تعدادی از پهلوانان را بهعنوان فرماندهان برای حضور در نبرد انتخاب کند. در ادامه، بازیکنان وارد نبرد میشوند و نتیجه هر نبرد یا پیروزی است یا شکست و در نهایت یکی از تیمها برنده بازی خواهد شد. تیم ایران نیز تنها در صورتی میتواند برنده بازی باشد که علاوه بر پیروزی در نبردها، بتواند سیاوش را نیز زنده برگرداند؛ در غیر این صورت، شکست خواهد خورد.
* برای طراحی بازی و شخصیتها از چه منابعی استفاده کردید؟ آیا منبع شما فقط شاهنامه فردوسی بود یا پژوهشها و منابع تاریخی دیگر را نیز مورد بررسی قرار دادید؟
با توجه به اینکه داستان سیاوش در شاهنامه بهصورت کامل و با جزئیات روایت شده است، نیاز به مطالعه منابع دیگری نبود؛ اما برای اضافه کردن نقشها و افزونههایی که در آینده به بازی اضافه خواهیم کرد، منابع دیگری مانند کتابهای «برزونامه»، «شبرنگنامه» و «فرامرزنامه» را نیز مورد مطالعه قرار دادیم.
* آیا برای جذابتر شدن بازی، در ویژگیهای شخصیتها تغییری ایجاد کردید؟
ما چند سال روی شاهنامه مطالعه داشتیم و با توجه به علاقهای که به بازی داشتیم و همچنین خالی بودن جای چنین بازیهایی در ایران، تلاش کردیم بازی کاملاً بر اساس داستان پیش برود. هدف ما این نبود که فقط از نام شخصیتهای شاهنامه استفاده کنیم؛ همانطور که در برخی بازیهای دیگر، صرفاً نام یک شخصیت روی یک کارت قرار میگیرد و قابلیت خاصی متناسب با آن شخصیت وجود ندارد. در «جان سیاوش» اینگونه نیست و تمام قابلیتهای شخصیتها بر اساس خود داستان طراحی شده است. برای مثال، اگر کارت سیمرغ در بازی داریم، دقیقاً مطابق با شاهنامه، امکان استفاده از آن را دو بار در نظر گرفتیم. همچنین اگر نوشدارو در بازی وجود دارد، همانند داستان، امکان استفاده از آن را فقط یک بار قرار دادیم. در مجموع، تلاش کردیم تا حد امکان به داستان پایبند باشیم و روند بازی را بر اساس آن پیش ببریم.
هدف ما این بوده است که مخاطب از طریق این بازی با داستان و شخصیتهای شاهنامه آشنا شود. در طول دو سالی که بازی تولید شده و مخاطبان با آن بازی کردند، افراد زیادی به شاهنامه علاقهمند شدند و حتی به کلاسهای شاهنامهخوانی رفتند. برای بازیکن ممکن است در جریان بازی این سؤال ایجاد شود که چرا یک شخصیت تورانی باید به ایرانیان کمک کند. بعد از ایجاد این سؤال، فرد به سراغ داستان میرود و متوجه میشود که در شاهنامه چنین اتفاقی افتاده است. همین موضوع باعث میشود مخاطب به شاهنامه علاقهمند شود و پیگیر داستانها و شخصیتهای آن باشد. این مسئله برای مخاطبان جذاب است، زیرا «جان سیاوش» با بازیهای نقش مخفی دیگر تفاوت دارد و خوشبختانه در طول دو سالی که بازی منتشر شده، توانستهایم علاقهمندان زیادی را هم به بازی و هم به شاهنامه جذب کنیم.
* شما اشاره کردید، بعد از ساخت این بازی، مخاطبان شما بسیار به شاهنامه علاقهمند شدند و به کلاسهای شاهنامهخوانی رفتند. به نظر شما انتقال مفاهیم از طریق صنایع خلاق چه تفاوتی با شیوههای سنتی معرفی شاهنامه دارد؟
هدف اصلی طراحی و تولید «جان سیاوش»، آشنا کردن نسل امروز با شاهنامه و فرهنگ ایرانی بود که خوشبختانه، چه در زمان تست بازی و چه بعد از تولید بازی که مخاطبان بسیار بیشتری جذب شاهنامهخوانی شدند و این هدف محقق شد. بسیاری از دوستان، چه از طریق شرکت در کلاسها، چه از طریق خواندن شاهنامه به صورت داستانی یا شعر و چه از طریق گوش دادن به پادکستهای شاهنامهخوانی، به این موضوع علاقهمند شدند و آن را دنبال کردند. بازیهای گروهی، به دلیل ماهیت دورهمی و حضور افراد در کنار یکدیگر، تأثیر بسیار زیادی در جذب نسل امروز برای آشنایی با فرهنگ ایرانی خواهد داشت. قطعاً ساخت بازیهای رومیزی باکیفیت و جذاب میتواند یکی از بهترین روشها برای ایجاد بستری جهت آموزش تاریخ، اسطوره و فرهنگ ایرانی باشد که البته این امر نیازمند حمایت و تشویق افرادی است که در این حوزه فعالیت میکنند.
* به نظر شما چرا با وجود ظرفیت عظیم شاهنامه و داستانهای اساطیری، محصولات فرهنگی کمتری بر اساس این آثار تولید میشود؟ چرا طراحان بازی ما به سراغ ساخت این نوع بازیها نمیروند؟
متأسفانه بازار بازیهای رومیزی در ایران تقریباً خالی از داستانهای ایرانی است و تعداد افراد کمی وارد این حوزه میشوند. البته در چند سال اخیر، تعداد بازیهای طراحیشده در داخل کشور افزایش یافته است، اما به دلایلی همچون نبود سرمایهگذار مناسب، تبلیغات کم و شرایط بازار، این بازیها نمیتوانند با بازیهای خارجی که در ایران کپی میشوند، رقابت کنند. خوشبختانه «جان سیاوش» با وجود نداشتن اسپانسر و تولیدکننده مطرح، توانسته است در میان علاقهمندان به بازیهای رومیزی و بازیهای نقش مخفی، جایگاه بسیار خوبی پیدا کند.
* مهمترین موانع و چالشهایی که در مسیر طراحی و تولید بازیهای رومیزی ایرانی با آن مواجه هستید چیست؟
با توجه به اینکه در کشور ما قوانین کپیرایت وجود ندارد و بازیهای خارجی بهراحتی قابلیت کپی و تکثیر دارند، قیمت تمامشده آنها بسیار پایینتر از نمونه اصلی خواهد بود و فقط هزینه کاغذ آنها محاسبه میشود؛ در حالی که یک بازی شامل ایدهپردازی، طراحی مکانیزم، طراحی گرافیکی و هزینههای تولید است و این هزینهها برای یک بازی طراحیشده ایرانی لحاظ خواهد شد. البته ناگفته نماند که بعضی از بازیهایی که در ایران طراحی شدهاند، هم از لحاظ مکانیزم و هم از لحاظ کیفیت متریال، رضایتبخش نیستند. به همین خاطر، ما برای طراحی «جان سیاوش» دو سال زمان برای تست در نظر گرفتیم تا بازی بدون مشکل در مکانیزمها طراحی شود. همچنین از بالاترین و باکیفیتترین متریال در ساخت بازی استفاده کردیم تا نظر افرادی را که بازی را تهیه میکنند، نسبت به بازی ایرانی تغییر دهیم.
مهمترین مشکل، بحث اقتصادی و تولید بازی است. با توجه به نوسانات قیمتها و بالا بودن هزینه تولید، بهناچار هزینه مصرفکننده نیز افزایش پیدا میکند. دومین مشکل، نبود ارگان یا سازمانی برای دریافت تسهیلات و تولید راحتتر بازی است. در صورتی که اگر برای ساخت بازیهای طراحیشده در داخل کشور، بهخصوص بازیهایی که با هدف فرهنگسازی ایرانی تولید میشوند، حمایتی صورت گیرد، میتوان کارهای بیشتر و باکیفیتتری ارائه داد.
* در حال حاضر بازی دیگری نیز در دست ساخت و توسعه دارید؟
بله، در حال حاضر علاوه بر افزونه جدید «جان سیاوش» که شامل سه نقش جدید است، در حال تست بازی جدیدی با نام «چشم اسفندیار (هفتخوان)» هستیم که آن هم برگرفته از داستان هفتخوان اسفندیار است. «چشم اسفندیار» نیز مانند «جان سیاوش» یک بازی نقش مخفی گروهی است، اما با مکانیزمهایی کاملاً متفاوت و گیمپلی متفاوت طراحی شده است. در این بازی، اسفندیار به همراه یارانش باید از هفتخوان عبور کنند، در حالی که گرگسار و سایر تورانیان تلاش میکنند مانع آنها شوند.
* چه نقشهایی قرار است به بازی «جان سیاوش» اضافه شود؟ با اضافه شدن نقشهای جدید در گیمپلی و داستان بازی تغییری ایجاد میشود؟
ما برای «جان سیاوش» نقشها و افزونههای زیادی در نظر گرفتیم که به مرور به بازی اضافه خواهند شد؛ نقشهایی مانند زال، کیکاووس، بازور و دیگر شخصیتهایی که در داستان سیاوش و نبردهای ایران و توران در شاهنامه حضور دارند و هرکدام دارای قابلیتهایی هستند. این نقشها در داستان و گیمپلی بازی تغییری ایجاد نمیکنند و فقط باعث تنوع بیشتر و ایجاد سناریوهای مختلف برای بازی خواهند شد که بازی را جذابتر و متنوعتر خواهند کرد. به احتمال زیاد، تا اواخر امسال افزونه زال وارد بازار خواهد شد.
